खलनायकी को नई पहचान देने वाले महान अभिनेता प्राण
104वि जयंती पर विशेष
(Patiala 12th February – Navneet Bansal News Room Bureau ) हिंदी सिनेमा के इतिहास में यदि खलनायक की परिभाषा लिखी जाए, तो उसका पहला नाम निस्संदेह प्राण कृष्ण सिकंद होगा। 12 फरवरी 1920 को दिल्ली में जन्मे प्राण साहब ने भारतीय फिल्म उद्योग को वह आयाम दिया। जिसने नकारात्मक भूमिकाओं को भी कला की ऊँचाइयों तक पहुंचा दिया। आज उनकी 104वीं जयंती पर पूरा देश उन्हें श्रद्धापूर्वक नमन कर रहा है। खलनायक, जिससे दर्शक सचमुच डरते थे।
1950 से 1970 के दशक तक प्राण साहब का नाम ही रोमांच पैदा करने के लिए काफी था। उनकी तीखी निगाहें, सधा हुआ संवाद और प्रभावशाली व्यक्तित्व पर्दे पर ऐसा असर छोड़ता था कि दर्शक उन्हें सचमुच का खलनायक मान बैठते थे। कई बार लोग अपने बच्चों का नाम “प्राण” रखने से भी हिचकिचाते थे। यह उनकी अभिनय क्षमता का प्रमाण था। उन्होंने जिस देश में गंगा बहती है, मधुमती, राम और श्याम, अमर अकबर एंथनी, जंजीर जैसी सैकड़ों फिल्मों में अपने अभिनय का जादू बिखेरा।
सकारात्मक भूमिकाओं में भी अमिट छाप
प्राण साहब ने केवल खलनायक की छवि तक खुद को सीमित नहीं रखा। 1967 की फिल्म उपकार में “मलंग चाचा” का किरदार निभाकर उन्होंने साबित किया कि वे बहुआयामी कलाकार हैं। इस भूमिका ने उनके करियर को नया मोड़ दिया और दर्शकों ने उन्हें सकारात्मक भूमिकाओं में भी भरपूर सराहा।
सम्मान / उपलब्धियाँ
भारतीय सिनेमा में उनके अद्वितीय योगदान के लिए उन्हें अनेक सम्मान मिले—
पद्म भूषण (2001) दादासाहेब फाल्के पुरस्कार (2013) भारतीय सिनेमा का सर्वोच्च सम्मान
यह सम्मान उनके छह दशकों से अधिक लंबे और प्रभावशाली करियर की स्वीकृति थे।
अनुशासन और व्यक्तित्व
प्राण साहब अपने अनुशासन, समयपालन और सादगी के लिए भी जाने जाते थे। निजी जीवन में वे बेहद शांत, सरल और विनम्र व्यक्ति थे—जो उनकी पर्दे की छवि से बिल्कुल अलग था। यही विरोधाभास उन्हें और भी महान बनाता है।
अमर विरासत
12 जुलाई 2013 को वे इस दुनिया से विदा हुए, लेकिन उनका योगदान और उनके निभाए गए किरदार आज भी जीवित हैं। आज की पीढ़ी भी उनकी फिल्मों के माध्यम से अभिनय की उस कला को देख सकती है, जिसने हिंदी सिनेमा को स्वर्णिम युग दिया। उनकी 104वीं जयंती पर हम उस महान कलाकार को याद करते हैं, जिसने खलनायकी को कला का दर्जा दिया और अपने अभिनय से हर भूमिका को अमर बना दिया। प्राण साहब को newsroom 7 की ओर से शत-शत नमन। आपकी यादें हमारे दिल मैं सदा सदा के लिए बसी रहेगी।
ਖਲਨਾਇਕੀ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਪਹਿਚਾਣ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਮਹਾਨ ਅਦਾਕਾਰ ਪ੍ਰਾਣ
104ਵੀਂ ਜਨਮ ਜਯੰਤੀ ’ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼
(ਪਟਿਆਲਾ, 12 ਫਰਵਰੀ – ਨਵਨੀਤ ਬੰਸਲ, ਨਿਊਜ਼ ਰੂਮ ਬਿਊਰੋ) ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਜੇਕਰ ਖਲਨਾਇਕ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਲਿਖੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਿਕੰਦ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ। 12 ਫਰਵਰੀ 1920 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਪ੍ਰਾਣ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਨੂੰ ਉਹ ਨਵਾਂ ਆਯਾਮ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵੀ ਕਲਾ ਦੀਆਂ ਉੱਚਾਈਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈਆਂ। ਅੱਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ 104ਵੀਂ ਜਨਮ ਜਯੰਤੀ ਮੌਕੇ ਪੂਰਾ ਦੇਸ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਨਮਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਖਲਨਾਇਕ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਦਰਸ਼ਕ ਸੱਚਮੁੱਚ ਡਰਦੇ ਸਨ। 1950 ਤੋਂ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ ਪ੍ਰਾਣ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਨਾਮ ਹੀ ਰੋਮਾਂਚ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਿੱਖੀਆਂ ਨਿਗਾਹਾਂ, ਸਧੇ ਹੋਏ ਸੰਵਾਦ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਪਰਦੇ ’ਤੇ ਐਸਾ ਅਸਰ ਛੱਡਦੀ ਸੀ ਕਿ ਦਰਸ਼ਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਦਾ ਖਲਨਾਇਕ ਸਮਝ ਬੈਠਦੇ ਸਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਤਾਂ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਨਾਮ “ਪ੍ਰਾਣ” ਰੱਖਣ ਤੋਂ ਵੀ ਹਿਚਕਚਾਉਂਦੇ ਸਨ—ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੇਮਿਸਾਲ ਅਦਾਕਾਰੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦਾ ਸਪਸ਼ਟ ਪ੍ਰਮਾਣ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਿਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਬਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਮਧੁਮਤੀ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਸ਼ਿਆਮ, ਅਮਰ ਅਕਬਰ ਐਂਥਨੀ, ਜ਼ੰਜੀਰ ਵਰਗੀਆਂ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦਾ ਜਾਦੂ ਬਿਖੇਰਿਆ।
ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਮਿੱਟ ਛਾਪ
ਪ੍ਰਾਣ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਖਲਨਾਇਕ ਦੀ ਛਵੀ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ। 1967 ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਉਪਕਾਰ ਵਿੱਚ “ਮਲੰਗ ਚਾਚਾ” ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਬਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਇਕ ਬਹੁਪੱਖੀ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਕਲਾਕਾਰ ਹਨ। ਇਸ ਭੂਮਿਕਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰੀਅਰ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਸਰਾਹਿਆ।
ਸਨਮਾਨ / ਉਪਲਬਧੀਆਂ
ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਦਵਿੱਤੀਯ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਵੱਡੇ ਸਨਮਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ।
ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ (2001)
ਦਾਦਾਸਾਹਿਬ ਫਾਲਕੇ ਪੁਰਸਕਾਰ (2013) ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦਾ ਸਰਵੋਚ ਸਨਮਾਨ।
ਇਹ ਸਨਮਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਲੰਬੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਫ਼ਿਲਮੀ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਮੰਜ਼ੂਰੀ ਸਨ।
ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਪ੍ਰਾਣ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਪਾਬੰਦੀ ਅਤੇ ਸਾਦਗੀ ਲਈ ਵੀ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤ, ਸਾਦੇ ਅਤੇ ਵਿਨਮ੍ਰ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ। ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਦੇ ’ਤੇ ਬਣੀ ਛਵੀ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰੇ ਸਨ। ਇਹੀ ਵਿਰੋਧਭਾਸ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਮਹਾਨ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਅਮਰ ਵਿਰਾਸਤ
12 ਜੁਲਾਈ 2013 ਨੂੰ ਉਹ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਹੋ ਗਏ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿਭਾਏ ਗਏ ਅਵਿਸਮਰਨੀਅ ਕਿਰਦਾਰ ਅੱਜ ਵੀ ਜੀਵੰਤ ਹਨ। ਅੱਜ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਅਦਾਕਾਰੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਦੇਖ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਨੂੰ ਸੁਵਰਨ ਯੁੱਗ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ 104ਵੀਂ ਜਨਮ ਜਯੰਤੀ ’ਤੇ ਅਸੀਂ ਉਸ ਮਹਾਨ ਕਲਾਕਾਰ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਨੇ ਖਲਨਾਇਕੀ ਨੂੰ ਕਲਾ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਨਾਲ ਹਰ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਅਮਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।
ਪ੍ਰਾਣ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ Newsroom 7 ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਤ-ਸ਼ਤ ਨਮਨ। ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਸਾਡੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਦਾ–ਸਦਾ ਲਈ ਵੱਸਦੀਆਂ ਰਹਿਣਗੀਆਂ।
